Illustraties

B. Reith maakte de tekeningen voor het sprookje Psyche van Couperus in 1917 zonder opdracht van schrijver of uitgever. Hij was zo gefascineerd door dit sprookje dat hij dit op zijn eigen wijze in beeld wilde brengen. In totaal heeft hij 42 illustraties voor Psyche gemaakt waarvan de uitgever L.J. Veen 23 uiteindelijk in een ‘prachtuitgave’ van Psyche tien jaar later (8e druk, 1927) heeft opgenomen.

Voor het sprookje Fidessa van Couperus maakte B. Reith 28 tekeningen. Die zijn nooit gepubliceerd. Het archief Veen is in het bezit van het Rijksprentenkabinet en bevat de tekeningen van B. Reith gemaakt voor Psyche en Fidessa.

Meer dan gewone habiliteit
Hoe bijzonder de tekeningen van B. Reith voor Psyche waren, verwoordt redacteur R.W.P. de Vries treffend in de boekbespreking van de prachtuitgave 1927 in Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, jaargang 37 juli-december, deel 74, 1927. Enkele passages uit zijn boekbespreking:

“Om het werk van een fijnzinnig kunstenaar als Couperus was in beelden van zwart en wit uit te drukken en daarenboven de teere sfeer die het sprookje omademt weer te geven, daartoe behooren niet alleen verbeelding en goede smaak, maar ook een technisch vermogen, dat in staat stelt aan die verbeelding vasten vorm te geven.
Lang niet iedereen is bij machte, het ranke, ijle subtiele van een figuurtje als Psyche te teekenen en dit, door vele illustraties heen, vol te houden. Dat het Reith gelukt is in zijn werk, laat ons zeggen den toon, de stemming van Couperus’ sprookje te bewaren, bewijst wel dat dit werk hem niet alleen ontroerde, maar hij ook capabel was het in zijn taal voor anderen zichtbaar te maken.”

“Reith, van wiens werk ik tot dusverre bij mijn weten niets gezien had, toont zich in deze illustraties een figuurtekenaar van meer dan gewone habiliteit, die in staat is met eenvoudig zwart en wit een dikwijls zeer mooie atmosfeer te scheppen. In vele van zijn prenten vinden wij iets van het feeërieke van Couperus’ sprookje terug, boeit ons het algemeen aspect, door kleurindeling en compositie, en menigmaal worden wij getroffen door de fijne wijze waarop hij bijv. een sluiertje om de figuur van Psyche weet aan te duiden of waarop hij het ranke beeldje weet te teekenen.
Ik kan mij voorstellen dat juist een zoo verfijnd kunstenaar als Couperus iemand vond die niet alleen zijn werk begreep, maar ook als beeldend kunstenaar het vermogen bezat het weer te geven.
De teekenaar en de schrijver vullen elkaar hier wonderwel aan, en dán zijn illustraties geen toevoeging meer, maar een aanvulling, die de belangrijkheid en de schoonheid van des schrijvers werk verhoogt.”

Het wezen van Couperus
Hernieuwde aandacht voor de illustraties in de werken van Couperus treft men aan in een recente publicatie “Couperus geïllustreerd” van Saskia de Bodt in Spiegel der Letteren, 55ste jaargang 2013, Nr. 3, blz. 347-373. In dit artikel bespreekt zij de verschillende geïllustreerde versies van het sprookje Psyche. Uiteindelijk concludeert zij:

“Reith daarentegen maakte met zijn gestroomlijnde, eigentijdse vormen de symbolistische inhoud van de tekst bijna abstract. Daarmee benaderde hij misschien van alle illustratoren wel het meest het wezen van Couperus.”

Gelijkenissen Beardsley
Wat betreft stijl worden de tekeningen van B.A.J. Reith wel vergeleken met het werk van de Engelse illustrator Aubrey Beardsley (1872-1898). Reith zou rond 1916 aan zijn Beardsley-esque illustraties zijn begonnen te werken, juist in de periode dat in Den Haag een heuse ‘Beardsley-cultus’ was ontstaan. Dit geldt uiteraard slechts voor een specifiek deel van Reiths oeuvre, waaronder de Couperus-tekeningen, en niet zijn illustraties voor bijvoorbeeld jeugd- en stripboeken.